काठमाडौं । यमपञ्चक अर्थात् तिहारको तेस्रो दिन आज देशभर ऐश्वर्य र सम्पन्नताको प्रतीक देवी लक्ष्मीको आराधना गरी लक्ष्मीपूजा गरिँदैछ ।
आज बिहानैदेखि घर–आँगनमा सरसफाइ, लिपपोत र सजावट गर्ने क्रम चलेको छ । विश्वास छ— सफा र उज्यालो घरमै लक्ष्मी बास गर्छिन्, त्यसैले आज झ्याल, ढोका, कोठा, सङ्घारदेखि अटाली र भर्याङसम्म दीपावली गरी देवीलाई आमन्त्रण गरिन्छ ।
कार्तिक कृष्ण औँसीको यो रात सुखरात्रीका रूपमा पनि चिनिन्छ । पूजाका लागि आँगनदेखि मूलढोका हुँदै पूजा कोठासम्म गाईको गोबर र रातो माटोले बाटो बनाई चामलको पीठो र अबिरले लक्ष्मीका पाइला कोरिन्छ । त्यस बाटोमा दीप प्रज्वलन गरी झिलीमिली दृश्य सिर्जना गरिन्छ ।
सन्ध्याकालमा दियो, कलश, गणेश, गरगहना, पैसा, धान, चामल, फलफूल, सेलरोटी र फूलमाला चढाई विधिपूर्वक लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ । त्यसपछि छोरी–चेलीलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानी पूजा गरी दक्षिणा दिने परम्परा रहँदै आएको छ ।
धार्मिक विश्वासअनुसार लक्ष्मीपूजा पछि घरबाट धन वा मूल्यवान वस्तु बाहिर पठाउनु अशुभ मानिन्छ । मध्यरातमा घरकी नारीले नाङ्लो ठटाएर ‘अलक्ष्मी भागोस्, लक्ष्मीको आगमन होस्’ भन्ने कामना गर्ने शास्त्रीय विधि समेत प्रचलित छ ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार, लक्ष्मीपूजाको यो दिन समृद्धिको कामना गर्दै ‘अलक्ष्मी’लाई टाढा राख्ने संस्कारको प्रतीक हो ।
आज बेलुका युवती समूह बनाएर घर–घरमा भैलो खेल्ने चलन पनि छ । पुराण अनुसार भगवान् विष्णुले यमपञ्चकका पाँच दिन बलिराजालाई तीनै लोकको शासन गर्ने वरदान दिँदा उनले “भलो होस्” भनी गाउन लगाएका थिए, जसको अपभ्रंश शब्द ‘भैलो’ भएको मानिन्छ ।
भैलो खेल्न आउनेलाई धान, चामल, फूलमाला, पैसा र सेलरोटी दिने चलन छ । कात्तिक महिनाको दान शुभ मानिने भएकाले भैलोमा दान दिनाले पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिएको छ ।
आज राजधानीका गल्ली–गल्लीदेखि गाउँघरसम्म दीपावलीको झिलिमिली देखिएको छ । कतिपय ठाउँमा परम्पराअनुसार आजै बिहान गाईको पूजा पनि गरिएको छ, यद्यपि धर्मशास्त्र अनुसार कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाबाट मात्र गाईपूजा गर्नुपर्ने उल्लेख पाइन्छ ।
