ललितपुर । विद्यालय परिसरभित्र चिसो ज्वरोले काँपिरहेका विद्यार्थीलाई सान्त्वना दिँदै औषधि खुवाउने, खेलमैदानमा लडेर घाइते भएका बालबालिकाको घाउ सफा गर्ने र किशोरकिशोरीका संवेदनशील स्वास्थ्य समस्यामा अभिभावकझैँ साथ दिने विद्यालय नर्सहरू आफैँ समस्यै समस्यामा जेलिएका छन् ।
विद्यार्थीको स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि सुरु गरिएको ‘एक विद्यालय, एक नर्स’ कार्यक्रम प्रभावकारी बन्दै गएको दाबी गरिँदै आए पनि कार्यक्रमका मुख्य कडी विद्यालय नर्सहरू भने दरबन्दी, तलब, कार्यस्थल र सम्मानको अभावमा काम गर्न बाध्य छन् ।
जनस्वास्थ्य कार्यालय ललितपुरले बुधबार हरिभरभवनको परिवार नियोजन संघको सभाहलमा आयोजना गरेको ‘एक विद्यालय, एक नर्स कार्यक्रम’ समीक्षा बैठकमा सहभागी विद्यालय नर्सहरूले आफ्ना पीडा खुलस्त राखे । उनीहरूको भनाइमा, विद्यार्थीको जीवन र स्वास्थ्य जोगाउने जिम्मेवारी बोकेका नर्सहरू स्वयं अनिश्चित करार, न्यून सेवा सुविधा र असहयोगी कार्य वातावरणको मारमा परिरहेका छन् ।
“काम गर्ने वातावरण छैन, अपेक्षा भने धेरै”
ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २५ भैँसेपाटीस्थित आदर्शशौल माध्यमिक विद्यालयकी नर्स सरस्वती शाक्यका अनुसार विद्यालयमा किशोरकिशोरीका स्वास्थ्य समस्या समाधान गर्न सकारात्मक वातावरणको अभाव छ ।
“विद्यालयमा शिक्षा र स्वास्थ्यबीच समन्वय नहुँदा हाम्रो काम प्रभावकारी हुन सकेको छैन,” उनी भन्छिन्, “शिक्षक, विद्यालय प्रशासन र अभिभावकलाई समेत स्वास्थ्यसम्बन्धी अभिमुखीकरण आवश्यक छ ।”
शाक्यका अनुसार मानसिक स्वास्थ्य, महिनावारी, पोषणजस्ता विषयमा विद्यार्थी खुल्न चाहन्छन्, तर उचित कक्ष, गोपनीयता र सहयोग नहुँदा समस्या समाधान गर्न कठिन हुन्छ ।
करारको असुरक्षा र कार्यस्थलको अभाव
बालकुमारी माध्यमिक विद्यालय, सुनाकोठीकी नर्स अनु तिमल्सिना आर्थिक वर्ष २०७७÷७८ देखि कार्यक्रममा आबद्ध छिन् । पाँच वर्षको अनुभव सुनाउँदै उनी भन्छिन्, “हरेक छ–छ महिनामा करार नवीकरण गर्दा मानसिक तनाव हुन्छ । कहिले काम जाने हो भन्ने अनिश्चितताले समर्पित भएर काम गर्न गाह्रो हुन्छ ।”
उनका अनुसार धेरै विद्यालयमा प्राथमिक उपचार कक्ष छैन, बालमैत्री शौचालयको व्यवस्था छैन, आवश्यक औषधि र सामग्री अपुग छन् । “हजारभन्दा बढी विद्यार्थीको जिम्मेवारी एक जना नर्सले लिनुपर्दा गुणस्तरीय सेवा दिन सम्भव हुँदैन,” तिमल्सिना बताउँछिन् ।
अभिभावक सचेतना र खाजा व्यवस्थामा कमजोरी
बागमती गाउँपालिका वडा नं. ७ गिम्दीस्थित जनक माध्यमिक विद्यालयकी नर्स धना विष्ट विद्यार्थीको स्वास्थ्यमा अभिभावकको भूमिकालाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताउँछिन् ।
“खाजा खर्च तीन–तीन महिनामा मात्र उपलब्ध हुँदा विद्यार्थीको पोषण र विद्यालयप्रतिको आकर्षणमा अपेक्षित सुधार देखिँदैन,” उनी भन्छिन् । उनका अनुसार नियमित खाजा, सरसफाइ र स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमले विद्यार्थीको उपस्थितिदर र सिकाइ क्षमतामा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ ।
विद्यार्थीअनुकूल संरचना छैन
बागमती–५, इकुडोलस्थित शारदा शिक्षा सदनकी नर्स यशोदा कुशवाह, महेन्द्र भृकुटी माविकी सजना महर्जन र नखिपोटस्थित महालक्ष्मी माविकी नर्स मनकामना खरेलले विद्यालय संरचना विद्यार्थीअनुकूल नहुँदा समस्या झन् जटिल बनेको बताए ।
उनीहरूका अनुसार विद्यार्थीको उमेरअनुसार ‘सेक्सन’ छुट्याउने व्यवस्था, पर्याप्त खेलमैदान र विद्यार्थी सङ्ख्याअनुसार नर्सको व्यवस्था नहुँदा स्वास्थ्य सेवा सीमित बनेको छ ।
“नीति बनाउने ठाउँमै विज्ञ छैनन्”
जनस्वास्थ्य कार्यालय ललितपुरका कार्यालय प्रमुख डा. खगेश्वर गेलालले समस्या स्वीकार गर्दै नीति निर्माण तहमा विषयविज्ञको अभाव मुख्य चुनौती भएको बताए ।
“विद्यालय नर्सका कारण धेरै विद्यार्थीको ज्यान बचेको छ, अध्ययनमा सहजता आएको छ,” उनी भन्छन्, “तर उहाँहरू आफैँ समस्यामा हुनु दुःखद हो । अब कार्यविधि र निर्देशिकाका कमजोरी सुधार गर्दै नर्सका समस्या समाधानमा गम्भीर हुनुपर्छ ।”
उनका अनुसार बागमती प्रदेश सरकारले चालु आर्थिक वर्षमा ‘एक विद्यालय, एक नर्स’ कार्यक्रममा रु ५४ करोड बजेट विनियोजन गरेको छ । प्रदेशका १३ जिल्लाका ८४८ विद्यालयमा कार्यक्रम लागू भइसकेको छ । उनका अनुसार ‘एक विद्यालय, एक नर्स’ कार्यक्रम बागमती प्रदेशको गौरवको कार्यक्रम रहेको उल्लेख गरे ।
ललितपुरमा ५४ विद्यालय, ४५ नर्स
स्वास्थ्य कार्यालय ललितपुरकी तथ्याङ्क अधिकृत दिपा पाण्डेका अनुसार ललितपुर जिल्लाका ५४ विद्यालयमा कार्यक्रम लागू भएको छ भने हाल ४५ जना नर्स कार्यरत छन् ।
स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूले पनि कार्यक्रमको प्रभावकारिता स्वीकार गरेका छन् । महालक्ष्मी नगरपालिकाका शिक्षा निर्देशक चिरञ्जीवी पौडेलले विद्यालय नर्सले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा खेलेको भूमिका अत्यन्त सकारात्मक रहेको बताए ।
महाकाल गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख भरतबहादुर खड्काले विद्यालय नर्सलाई अन्य स्थायी–अस्थायी कर्मचारीसरह सेवा सुविधा उपलब्ध गराइनुपर्नेमा जोड दिए ।
बागमती गाउँपालिका शिक्षा शाखा प्रमुख प्रेमकुमार पुरीले विद्यालय व्यवस्थापन समिति, प्रधानाध्यापक र प्रशासनसँग समन्वय गरेर समस्या समाधान गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।
कार्यक्रम प्रभावकारी, तर सुधार अपरिहार्य
बागमती प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा २० विद्यालयबाट सुरु गरेको ‘एक विद्यालय, एक नर्स’ कार्यक्रम आज प्रदेशभर विस्तार भएको छ । कार्यक्रम प्रभावकारी देखिए पनि नर्सहरूको पेशागत सुरक्षा, सम्मान र सेवा सुविधा सुनिश्चित नगरेसम्म यसको दीर्घकालीन सफलता चुनौतीपूर्ण देखिन्छ ।
विद्यार्थीको स्वास्थ्य अभिभावक बनेका विद्यालय नर्सहरूको आवाज सुन्ने र उनीहरूको समस्या समाधान गर्ने जिम्मेवारी अब राज्य र स्थानीय तहकै काँधमा आएको छ ।
