राजीव श्रेष्ठ/साम्यवाद भनेको एक राजनीतिक सिद्धान्त हो जसले वर्गविहीन समुदायलाई जोड दिन्छ जहाँ आर्थिक लाभहरू सबैले समान रूपमा बाँडफाँड गर्छन्। हाम्रो देशमा दशकौंअघि राणा शासन र समाजमा सामन्तवाद रहेको बेला यस्तो विचारधारा उपयुक्त देखिन्थ्यो । त्यहीं समय थियो जब प्रतिष्ठित राजनीतिक व्यक्तित्व शहीद गंगालाल श्रेष्ठका भाइ पुष्पलाल श्रेष्ठले पहिलो पटक नेपाली राजनीतिज्ञहरू माझ् साम्यवादको विचारधारा प्रस्तुत गरेका थिए।
राणाका आफन्तहरूलाई अन्तरिम सरकारमा सामेल गर्न कांग्रेसका सदस्यहरू तयार भएकाले नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा रहेको राणा शासन हटाउने आन्दोलनबाट कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठ असन्तुष्ट भै सन् १९४९ मा भारतको कलकत्तामा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गरे। लोकप्रिय भारतीय कम्युनिष्ट नेता निर्प्रेन्द्र चक्रवर्तीसँगको भेटपछि उनले अन्य चार सहकर्मीको सहयोगमा यसको स्थापना गरेका हुन् । उनले आफ्नो मौलिक लेखनका साथमा कम्युनिस्ट घोषणापत्र पनि अनुवाद गरे र यसले आफू स्टालिन, मार्क्स, लेनिन र माओको विचारबाट प्रभावित भएको देखाएको छ। यद्यपि, उनको समयमा भारत र बाँकी विश्वको वातावरणमा समाजवाद घुमिरहेको थियो, तर उनको साहसी पहलले धेरै नेपाली राजनीतिज्ञहरूलाई कम्युनिष्ट आन्दोलनमा लाग्न प्रभाव पारेको थियो। वास्तवमा अहिले पनि विद्यमान नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीहरूमा उनको प्रभाव देख्न सकिन्छ । तर नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा बेलाबेलामा आरोह-अवरोह आएको देखिन्छ।
नेपाली साम्यवादको इतिहासमा उत्थान र पतनका कालखण्डहरू छन् । पुष्पलाल श्रेष्ठ आफैंले आफ्नो पद कायम राख्न कठिनाइको सामना गर्नुपर्यो, उनका पार्टीका केन्द्रिय समितिका एक सदस्य मनमोहन अधिकारीले उनको विरुद्ध विद्रोह गरे र समितिका बहुमत सदस्यहरूको समर्थन हुँदाहुँदै पनि उहाँलाई उच्च पदबाट तल झारियो। उनले आफ्नो जीवनमा धेरै पटक यस्तै परिणामहरू सामना गरे।
त्यसपछि नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना भएको ४७ वर्षपछि नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा नेपाली कम्युनिष्टका अर्का योद्धाको उदय भयो जसलाई प्रचण्ड उर्फ कमरेड पुष्पकमल दाहाल भनेर चिनिन्छ, जो विपक्षी दल नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का सर्वोच्च नेता हुन् । पुष्पलाल श्रेष्ठ निरंकुश राणा शासनको अन्त्यका लागि लडेका थिए भने पुष्पकमल दाहाल नेपालबाट राजतन्त्र र बाँकी रहेको सामन्तवाद हटाउनका लागि लडेका थिए । इतिहास दोहोरिएको थियो । पूर्वप्रधानमन्त्री प्रचण्डले पनि विद्रोहको समयमा माओवादी कार्यकर्ताहरूलाई प्रेरित गर्ने ‘प्रचण्डपथ’ नामले चिनिने आफ्नो कम्युनिष्ट घोषणापत्रको संस्करण लेखेका थिए।
सन् १९९० को दशकमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले राजतन्त्र विरुद्ध विद्रोह सुरु गरेपछि दशक लामो गृहयुद्धले अन्तत: राजतन्त्रलाई हटाउन सफल भयो। सन् २००८ मा नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा परिणत गरी शान्ति सम्झौताबाट द्वन्द्व अन्त्य गरी संविधानसभाको स्थापना गर्न पुष्पकमल दाहालले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
माओवादी विद्रोहभित्रका केही नकारात्मक परिणामहरू पनि छन्।गृहयुद्धको परिणामस्वरूप व्यापक मानवअधिकार हननका मुद्दाहरू र हजारौं मानिसहरू विस्थापित भएका घटनाले अझै चर्चा पाईरहेका छन। माओवादी सरकारले पनि द्वन्द्वपछिको देशलाई प्रभावकारी रूपमा शासन गर्न संघर्ष गर्यो, तर प्रचण्ड आफैंले आफ्नो सार्वजनिक भाषणमा स्वीकार गरेजस्तै आफ्नो आधारभूत एजेन्डाहरूमा पुग्न सकेन। पुष्पलालजस्तै उनले पनि आफ्नै अनुयायीबाट बाधा व्यहोर्नु परेको थियो । यस्तो अवस्थाले राष्ट्रलाई राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक चुनौतितर्फ धकेलिरहेको प्रस्टै देखिन्छ ।
भविष्यलाई हेर्दा नेपालमा साम्यवादी आन्दोलनको भूमिका अनिश्चित देखिन्छ। नेकपा (एमाले), नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) र नेपाल मजदुर किसान पार्टी र राष्ट्रिय जनमोर्चा जस्ता केही साना दलहरूको पनि राजनित्तिक पकड बलियो रहेपनि जनतालाई सामाजिक परिवर्तन र आर्थिक न्याय दिलाउन असनर्थ छन। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) देशमा एक महत्वपूर्ण राजनीतिक शक्तिको रूपमा स्थापित छ। नेपाली राजनीतिक परिदृश्यमा आफ्नो पकड भए पनि सामाजिक र आर्थिक न्यायका वाचाहरू पूरा गर्न चुनौतीहरू सामना उसले गर्नुपरेको छ। कम्युनिस्ट विश्वासका केही साना समूहहरू जस्तै मुक्ति मोचा समूह, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मनमोहन), नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (जनमुक्ति), र नेकपा (माओवादी केन्द्र) र तिनका कार्यकर्ताहरूबाट विभाजित अन्य विभिन्न समूहहरू अझै पनि क्रान्तिमा विश्वास गर्छन्। ति राजनैतिक समूहले परिकल्पना गरेको गृहयुद्ध हालको राजनीतिक परिस्थितिमा वास्तवमै उपयुक्त नहुन सक्छ।
नेपालमा कम्युनिष्ट र अन्य राजनीतिक आन्दोलनको इतिहासलाई विचार गर्दा यी परिवर्तनका कमजोरीहरू जान्न आवश्यक छ। मुलुकमा व्याप्त भ्रष्टाचार, चरम बेरोजगारी समस्या, आर्थिक संकट र अन्यायपूर्ण व्यवस्थाका कारण निराशा झेल्दै नेपाली जनता अझै पनि कम्युनिष्ट आन्दोलनका उपलब्धिहरूबारे अन्योलमा छन् । कम्युनिष्ट राजनीतिक दलहरूमा रहेको बहुविभाजनको विषय मुख्य बाधक बिन्दु हो। यसबाहेक, आन्तरिक शक्ति सङ्घर्ष र गुटबन्दीले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीको शक्ति र विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउने खतरा बढेको छ। नेकपा (माओवादी केन्द्र) पार्टीले हालैका वर्षहरूमा धेरै विभाजन र एकीकरणको अनुभव गरेको छ, जसले नेतृत्व र सदस्यतामा गहिरो विभाजन झल्काउँछ। नेपालले भ्रष्टाचार र गरिबी लगायतका राजनीतिक र सामाजिक चुनौतिहरूको सामना गरिरहेको हालको अवस्थामा अर्थपूर्ण र प्रभावकारी नतिजा हासिल गर्नका लागि नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूले यी चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्छ। अन्य राजनीतिक संगठन र सार्वजनिक संस्थाहरूले साझा लक्ष्य र मुद्दाहरू सम्बोधन गर्न सहयोग गर्ने वाचा गरेका छन्। नेकपा पार्टीले नेपाली जनताका बदलिँदो आवश्यकतालाई अझ राम्ररी प्रतिफल दिन आफ्ना मूल्य र रणनीतिहरूको पुनर्मूल्याङ्कन गर्न पनि जरुरी छ। अन्ततः नेपालको साम्यवादी विद्रोह विरोधी प्रयासहरूको परिस्थिति परिवर्तन गर्ने र विभिन्न सरोकारवालाहरूसँग प्रभावकारी साझेदारी निर्माण गर्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ।
यसैबीच, सन् १९९० को दशकमा सोभियत सङ्घको विघटनपछि राजनीतिक र आर्थिक रूपमा उकालो लागेको उत्तरी छिमेकी चीनले नेपालको राजनीतिक विकासलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ । नेपालका प्रधानमन्त्री केपी ओलीको भर्खरै चीन भ्रमण र बिआराई सम्झौटाले विश्वको भूराजनीतिको बहुध्रुवीय परिप्रेक्ष्यलाई आकर्षित गरेको छ। बेल्ट एन्ड रोड
यसैबीच, सन् १९९० को दशकमा सोभियत सङ्घको विघटनपछि राजनीतिक र आर्थिक रूपमा उकालो लागेको उत्तरी छिमेकी चीनले नेपालको राजनीतिक विकासलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ । बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) र भूमण्डलीकरण मार्फत चीनले आफ्नो कम्युनिष्ट विचारधारा मात्र परिवर्तन गरेको छैन तर विश्वको महाशक्ति राष्ट्र अमेरिका लगायत विभिन्न क्षेत्र र देशहरूको राजनीतिक द्रिष्टिकोणमा पनि परिवर्तन गरेको छ। विश्वको भूराजनीतिको बदलिँदै गएको बहुध्रुवीय दृष्टिकोणलाई लिएर कम्युनिष्ट पार्टीको राजनीतिक साक्षरताको अभावमा विज्ञहरुले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । हाम्रो छिमेकी चीनमा कम्युनिष्ट पार्टीले नेतृत्व गरिरहेको भए पनि चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी)का नेताहरूले आफ्नो नेताको पदचिह्न र पुरानो सिद्धान्तमा विश्वास गर्दै विश्वमा बढ्दो पुँजीवादको महत्त्व पनि बुझेका छन् । त्यसैले, चीन विश्व दक्षिणबाट अर्को महाशक्तिको रूपमा उदाइरहेको छ।
प्रचण्डले नेपालका सबै कम्युनिष्ट शक्तिलाई एकीकरण गर्न आह्वान गर्नुको कारण पनि यही हुनसक्छ । उनले भर्खरै काठमाडौंमा आयोजना गरेको जनसभामा नेपालमा राजनीतिक अस्थिरताका कमजोरी विरुद्ध लड्न सबै कम्युनिष्ट पार्टीलाई एकताबद्ध भएर एउटै मोर्चा बनाउन आग्रह गरेका थिए ।
छोटकरीमा भन्नुपर्दा नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलन अहिले पनि उथलपुथलको संघारमा उभिएको छ भन्नु अतिशयोक्ति नहोला । कम्युनिष्ट नेता र पार्टीहरूले गहिरो आत्मविश्लेषण गरेर विश्व राजनीतिक पृष्ठभूमिको परिवर्तनशील र महत्वाकाँछी परिस्थितिलाई बुझ्नुपर्छ। तब मात्र कम्युनिष्ट आन्दोलनले आफ्नो मौलिक रूप धारण गर्न सक्छ र नेपालमा वास्तविक कम्युनिष्ट उद्देश्यहरू पूरा गर्न सक्छ।
