अदिश दुलाल
जब तपाईं बिहानको चिसो हावामा चिरबिर सुत्रुहुन्छ, के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ—पक्षीहरूको संसार कति अद्भुत छ ? पक्षीहरू केवल हाम्रो वातावरणलाई सुन्दर बनाउनकै लागि होइन, हाम्रो जीवनको प्रणालीलाई सन्तुलनमा राख्न पनि अत्यावश्यक छन् ।
नेपाललाई ‘पक्षीहरूको स्वर्ग’ भत्र सकिन्छ । यहाँ ८९६ प्रजातिका पक्षीहरू पाइन्छन्, जुन विश्वमा पाइने सबै प्रजातिको लगभग ९ प्रतिशत हो । यसले नेपाललाई जैविक विविधताको दृष्टिकोणले विश्वमा महत्ववपूर्ण स्थानमा राख्छ । तर, के हामीले यी पक्षीहरूलाई बचाउन पर्याप्त कदम चालेका छौं त ?
पंक्षीहरूका अनौठा तथ्य
— विश्वको सबैभन्दा सानो पक्षीः हमिङ बर्ड (बी किलिया), जसको तौल केवल २ ग्राम हुन्छ ।
— नेपालको राष्ट्रिय पक्षीः डान्फे (लुफोफोरस इम्पेजेनस), जुन हिमाली क्षेत्रमा पाइन्छ ।
— पक्षीहरूको तीव्र गतिः विश्वकै सबैभन्दा छिटो उड्ने पक्षी पेरेग्रिन फाल्कन हो, जसले ३९० किमी÷घण्टाको गति लिन सक्छ ।
— प्रवासी पक्षीहरूको चमत्कारः नेपाल प्रवासी पक्षीहरूको लागि महत्वपूर्ण स्थल हो । बार–हेडेड गीज र डेमोसेल क्रेन जस्ता पक्षीहरूले हरेक वर्ष हजारौं किलोमिटर यात्रा गर्छन् र हिमालयन रेन्ज पार गर्छन् ।
— नेपालको पक्षी विविधताः नेपालमा ४२ विश्वव्यापी रूपमा संकटमा रहेका पक्षी प्रजातिहरू छन्, जसले देशलाई पक्षी संरक्षणको दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण बनाउँछ ।
— अद्वितीय अनुकूलनः अल्पाइन चौजस्ता पक्षीहरू ८,००० मिटरभन्दा माथि, सगरमाथा क्षेत्रजस्ता कठोर वातावरणमा पनि बाँच्न सक्षम छन् ।
तर यी सुन्दर जीवहरूसँगै, विश्वभरि हरेक वर्ष लाखौं पक्षीहरू मानव गतिविधिका कारण लोप हुँदै गइरहेका छन्। उदाहरणका लागि, शिकार, वासस्थान विनाश, र प्रदूषणले धेरै प्रजातिहरू संकटमा पारेका छन्। नेपालमा मात्र १७ प्रजातिका पक्षीहरू लोप हुने अवस्थामा छन् ।
पक्षी संरक्षण किन आवश्यक छ ?
पक्षीहरूले हाम्रो पारिस्थितिकीय प्रणालीमा विविध प्रकारका भूमिकाहरू निर्वाह गर्छन् ।
— परागणकर्ताः पक्षीहरूले परागण प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछन जसले हाम्रो खाद्य प्रणालीलाई सुरक्षित राख्छ ।
— बीज विस्तारकर्ताः रुखहरूमा फल खाएर बीउ दूरदराज पैmलाउने काम पक्षीहरूले गर्छन् ।
— कीट नियन्त्रणः कृषि क्षेत्रमा कीरा नियन्त्रण गरेर पक्षीहरूले किसानहरूको ठूलो सहयोग गर्छन् ।
संरक्षणका उपायहरूः
१. स्थानीय समुदायको संलग्नताः
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जजस्ता संरक्षित क्षेत्रमा स्थानीय बासिन्दाले पक्षी संरक्षणमा सघाएको उदाहरण हाम्रो अगाडि छ।
२. आवास व्यवस्थापनः
वन फँडानी रोक्नु, ताल–तालाबहरूको संरक्षण गर्नु, र हरियाली क्षेत्रको पुनःनिर्माण गर्न आवश्यक छ।
३. शिक्षा र जनचेतनाः
विद्यालयस्तरबाटै पक्षी संरक्षणको शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ। चरा हेर्ने पर्यटन ९द्यष्चमधबतअजष्लन त्यगचष्कm० मार्फत समुदायको आयआर्जन बढाउन सकिन्छ।
पक्षी संरक्षणमा हाम्रो भूमिकाः
– घर वरिपरि पानी र दाना राख्नुहोस्।
– रासायनिक विषादीको सट्टा जैविक विकल्प प्रयोग गर्नुहोस्।
– संरक्षण सम्बन्धी संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्नुहोस्।
के तपाईंलाई थाहा छ ?
– पक्षीहरूको गीतले मानिसको तनाव कम गर्ने वैज्ञानिक प्रमाण छ।
– हरेक वर्ष लाखौं प्रवासी पक्षीहरू हिमालय पार गरेर नेपालमा आउँछन्।
– नेपालको कोशी टप्पु र बर्दिया पक्षी अवलोकनका लागि प्रख्यात गन्तव्य हुन्।
अब हामी सबैको पालो हो । पक्षीहरूलाई बचाउनु केवल उनीहरूको अस्तित्वको लागि होइन, हाम्रो भविष्य सुरक्षित राख्नका लागि पनि हो । जब पक्षीहरूको चिरबिर हाम्रो वरिपरि घन्किन्छ, तब मात्रै हामीले हाम्रो प्राकृतिक वातावरणलाई पूर्ण रूपमा अनुभव गर्न सक्छौं ।
